تبلیغات
فرزند ایران - عوامل مخرب اکوسیستم های کارستی
غارنوردی و طبیعت گردی درست باید به گونه ای انجام پذیرد که هنگام خارج شدن از آن هیچ اثری از ما باقی نمانده باشد.

عوامل مخرب اکوسیستم های کارستی

نویسنده :Jalal zareie
تاریخ:دوشنبه 12 دی 1390-12:24 ب.ظ



عوامل مخرب اکوسیستم های کارستی


عباس توسلی، کارشناسی ارشد زمین شناسی، مسئول واحد تحقیق و پژوهش بخش غارنوردی کارگروه کوه‌نوردی فدراسیون atavassoli88@yahoo.com


چكیده :
غارها سالهاست که توجه زمین شناسان، باستان شناسان، زیست شناسان و بوم شناسان و غارنوردان را بخود جلب کرده اند. چگونگی تشکیل غارها توسط زمین شناسان بررسی شده و اهمیت آنها بعنوان نخستین سکونت گاه های انسان و مشخص کننده سیر تکامل و پیشرفت بشر مورد توجه باستانشناسان قرار گرفته است. همچنین وضعیت زیستی این مکانها توسط زیست شناسان مطالعه می شود. در سالهای اخیر افزایش جمعیت و توسعه مناطق شهری و فعالیتهای صنعتی آسیبها جدی و فشارهای فراوانی را به این مناطق وارد آورده است. سازگاری موجودات غارزی طی میلیونها سال روند تکاملی ادامه داشته و دارد اما شتاب منابع مخرب و آلوده کننده محیط های کارستی بگونه ای است که فرصت تطابق محیطی را از غارزیان گرفته و ترمیم و بازسازی طبیعی این محیط ها را به حداقل رسانده است. حساسیت موضوع آنچنان است همگان را بر آن داشته تا چاره اندیشی کنند و در فکر حفظ و نگهداری آن برآیند.

كلید واژه ها: کارست، غارنوردان، زمین شناسان، باستانشناسان، بوم شناسان، انسان


Abstract:
The caves are attracts the attentions of geologists, archeologists, biologists, ecologists and cavers for many years. The geologists study how the formation of caves is occurred and the importance of caves due to their role in primary settlement of human and in evolution and developments of human life are detected by archeologists. Also the biologists investigate the biological situation of caves. In recent years, by increasing Population, developments of urban and industrial activities serious damages are made to caves. Consistency of troglodytic organisms with cave conditions in millions of years is proceed continuously but acceleration of harmful activities and karstic ecologic pollutants causes the former continuously rate of consistency is decreased and minimize the restoration rate of these natural places. The sensitivity of this topic is stimulated the experts to find proper ways to keep and preserve these places for further years


Keywords:(karst, cavers, geologists, archeologists, ecologists, human)


مقدمه :
در چند سال گذشته مسئله تخریب و آلودگی محیط های کارستی کشور و اکوسیستمهای وابسته به آن در مجامع علمی، کنفرانسها و سمینارهای مختلف مطرح شده، اما متاسفانه با این موضوع بطور جدی پرداخته نشده است. در این راستا تلاشها بیشتر حول محور اطلاع رسانی بوده تا روشهای بازدارنده و پیشگیرانه. همچنین برنامه ریزی های جامع و دراز مدتی برای حفظ، نگهداری، بهره برداری و احیاء اکوسیتمهای کارستی کشور وجود نداشته و در بسیاری از موارد بصورت محدود و در یک دوره زمانی کوتاه به موضع نگریسته شده و بررسیهای همه جانبه در کشور در رابطه با آن صورت نگرفته و یا وسعت و دامنه آن کم بوده است.


شاید بتوان دلایل آن را در دو نکته اساسی دانست، نخست آنکه هنوز هم متولی و مسئول واقعی رسیدگی به این موضوع در کشور مشخص نیست و دیگر اینکه واکنش این اکوسیستمها در مقابل آلودگیها سریع نبوده و متاسفانه ابعاد خسارتها با توجه به زمان و مکان جغرافیایی آنها از دیدگاه همگان پنهان و کنترل و نگهداری آن بسیار مشکل است.


اکوسیستم های کارستی بسیار حساس و شکننده هستند و با توجه به شدت و وسعت آسیب های وارده نیازمند زمان بسیار طولانی برای ترمیم و بازسازی خود می باشند و همین امر حساسیت موضوع را افزایش داده است. در حالت کلی جهت نگهداری و مدیریت این منابع باید به دو دیدگاه حفاظت کلی و حفاظت منطقه ای روی آورد. این دیدگاه باید در طرحهای ملی و منطقه ای تنظیم و اجرا گردد ضمن اینکه در آن سازمانها و یا ارگانهای مسئول، مجری و موظف مقرر گردند.


مناطق و منابع کارستی در کشور عمده منبع تامین کننده آب شیرین کشور هستند و سالانه میلیاردها متر مکعب آب از آنها بهره برداری می شود، این موضوع و همچنین در آمد ناشی از فعالیتهای توریستی و گردشگری اثرات اقتصادی آنها در پیشرفت و توسعه منطقه ای را نشان می دهد. در این مقاله سعی شده است تا اثر فعالیتهای انسانی و جوامع شهری و صنعتی و عوامل تخریبی با ذکر مثال و اتفاقات واقعی رخداده داده در کشور و یا سایر نقاط جهان بررسی و به راههای پیشگیری و نگهداری آنها اشاره شود، ضمن اینکه اعلام می دارد گستردگی موضوع خود نیاز به برگزاری سمینارها و کنفرانسهای متعدد علمی دارد.

آنچه در ذیل عنوان می شود تنها نشاندهنده بخش کوچکی از دامنه وسیع تخریب غارها، آلودگی و آسیبهای وارده به اکوسیستم های کارستی و وضعیت نابسامان غارهای کشور در طی چند سال اخیر است که توسط منابع رسمی به آن اشاره شده است.

"ماهی کور" یکی از گونه های کمیاب و اندمیک ایران است که در دنیا گونه ایست منحصر بفرد که در غاری واقع در استان لرستان زندگی می کند و اولین "غارماهی" حقیقی جهان است. ماهی کور به دلایل گوناگونی از سال 1990 در لیست قرمز قرار گرفته است و در حال حاضر یکی از حیوانات در معرض خطر شناخته شده و از نظر "اتحادیه جهانی حفاظت از گونه‌های جانوری" حتی بیشتر از یوزپلنگ ایرانی در معرض خطر قرار و نیاز به حفاظت‌های شدید دارد. منبع: خبرگزاری مهر


ایجاد کارگاه راه سازی در نزدیکی غار "ماهی کور" به عنوان تنها اثر طبیعی ملی استان لرستان این روزها به دغدغه دوستداران محیط زیست و متولیان این امر تبدیل شده است" اولین بار یک دانشمند دانمارکی در سال 1937 ضمن مسافرتی که به ایران داشت کشف و مطالعاتی بر روی این گونه انجام داد. این محقق دانمارکی هفت نمونه از این ماهی را در شش مهرماه سال 1937 در آن محل گردآوری کرد تا به مطالعاتی درباره آن بپردازد و امروز نمونه هایی از این گونه در موزه جانورشناسی کپنهاگ در دسترس علاقمندان است. منبع : خبرگزاری مهر






غار پبده (Pebdeh) در خوزستان از جمله زیستگاه های انسان در ایران بوده است اما در حال حاضر به عنوان زیستگاه و جایگاه احشام استفاده می شود. در منابع موثق تاریخی از غار پبده به عنوان نخستین سكونت گاه انسان در فلات ایران یاد شده است و قدیمی ترین پارچه دستباف ایرانی نیز در این غار كشف شده است. منبع: خبرگزاری ایرنا


آتشی كه احتمالا توسط حفاران غیرمجاز یا عواملی دیگر در غار پبده (Pebdeh) ایجاد شده، غار را فرا گرفته و دود غلیظی تمام سطح غار و فضای اطراف آن را اشباع كرده و این اتفاق سبب مرگ هزاران خفاش ساكن در این غار شده است... یکی از بازدید کنندگان اظهار كرد: دود آتش سبب نابودی نقاشی‌های صخره‌ای می‌شود. با این حادثه، ما یكی از ارزشمندترین و مهم‌ترین غارهای پیش از تاریخ را كه می‌تواند به مطالعات پیش از تاریخ كمك كند، از دست داده‌ایم. رنگ ‌پاشی، حجاری و یادگارنویسی‌های یكی دو سال اخیر منظر بصری غار را تا حد زیادی مخدوش كرده‌اند. این غار در سال 1949 میلادی توسط پروفسور رومن گریشمن ــ باستان‌شناس ــ بررسی و گمانه‌زنی شد. هم‌چنین در گزارش‌های گریشمن آمده است كه ما نخستین‌ بار در ایران، بقایای انسان دوره‌ی اواخر میان ‌سنگی و اوایل نوسنگی با پیشینه‌ی حدود 15 هزار سال را در این غار كشف كرده‌ایم. منبع: خبرگزاری ایسنا






رییس هیات کوهنوردی استان کرمانشاه گفت: در حال حاضر حجم آشغال موجود در غار "پراو" که توسط کوهنوردان و غارنوردان بجای مانده است به حدی است که این محل را به یک آشغال دانی تبدیل کرده است. محمد رضا نقدی در گفت‌ و گو با خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، منطقه کرمانشاه، اظهار داشت: علاوه بر حجم انبوه آشغال در این غار، در حال حاضر دو جسد در غار وجود دارد که هنوز موفق به بیرون کشیدن آن‌ها نشده ایم. منبع: خبرگزاری ایسنا





عکس از یوسف سورنی نیا


مدیر شرکت سیاحتی علیصدر گفت: از ابتدای سال جاری تا کنون 570 هزار گردشگر از غار علیصدر همدان دیدن کردند. در حال حاضر روزانه یک هزار نفر از این مجموعه گردشگری دیدن می کنند وی با اشاره به اقدامات انجام شده برای توسعه این منطقه افزود: تاکنون 30 واحد اقامتی درجه یک در 15 هزار متر مربع و 70 سکوی چادر در دو هزار و 500 متر مربع در این منطقه راه اندازی شده است. اسلامیان پایین بودن ظرفیت پذیرش مسافران را از دیگر مشکلات این مجتمع برشمرد و گفت: سال گذشته با تعریف مسیر‌های ویژه و تغییر کاربری‌های داخل غار، ظرفیت مسافر از هشت هزار نفر در روز به 12 هزار نفر افزایش یافت. منبع : خبرگزاری مهر






گشوده شدن درهای غار نخجیر به روی گردشگران داخلی و خارجی که سال ها انتظار آن را می کشیدند، یکی از مهمترین فعالیت های سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در سال گذشته بود که موجب افزایش 40 درصدی مسافران نوروزی به استان شد اما به علت در نظر نگرفتن اقدامات لازم برای ورود گردشگران آسیب های جدی و جبران ناپذیر به این غار قدیمی وارد شد. منبع: ضمیمه "ایران زمین" (استان مرکزی)، شماره 4481، سه شنبه 31 فروردین






مدیركل دفتر ارزیابی زیست‌ محیطی سازمان محیط ‌زیست تاكید كرد كه عملیات حفر تونل خروجی در غار نخجیر كه توسط میراث‌ فرهنگی انجام شد، خلاف بوده و تمامی مسئولیت این خسارت بر عهده مخرب است. سوراخ كردن غار نخجیر از جمله اقداماتی بود كه نشان از بی ‌توجهی به محیط زیست در كشور داشت. سازمان میراث فرهنگی استان مركزی در اقدامی حیرت ‌آور و بدون انجام كارشناسی ‌های زیست محیطی، دیواره شرقی این غار 70 میلیون ساله را سوراخ كرد. منبع: خبرگزاری میراث فرهنگی


به گزارش ایرنا، مدیركل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی گفت: اثر طبیعی ملی غار آبی سهولان مهاباد به دلیل بهره برداری نادرست از آن در حال تخریب است. بهره‌برداری نادرست و بی‌رویه، بدون در نظر گفتن مسائل زیست محیطی موجب رشد سریع جلبك‌ها و ایجاد اختلال در زندگی وحوش موجود در این غار شده است كه تعادل اكولوژیكی این غار را بهم زده است.


غار دربند مهدی شهر سمنان به دلیل ورود بیش از حد گردشگر و انجام عملیات فنی كارشناسی نشده به شدت در حال تخریب است. هم اكنون شهرداری این منطقه این اثر زیبای طبیعی را به پارك تفریحی تبدیل كرده و با انجام امور كارشناسی نشده غار رو به تخریب گذاشته است. نصب غیراصولی 31 پروژكتور در یك مسیر 150 متری و ورود بیش از حد گردشگر این غار چند میلیون ساله را نابود كرده است. خبرگزاری میراث فرهنگی- گردشگری






كارشناسان و غارنوردان معتقدند بازدید بیش از حد گروه‌های گردشگری از غار چال نخجیر، شکستن چکیده‌ها، خشک شدن محیط غار، تخریب غار بر اثر نصب غیراصولی پروژکتورها، نصب پروژکتورهای مضر با نورهای شدید و مشکلات دیگر، این غار چند میلیون ساله را به ورطه نابودی کشیده است... ساعت كار این غار (5:30 صبح تا 8 شب)، بازدید رایگان از آن عامل دیگری برای ورود بی رویه افراد به غار است. این غار در حال حاضر فشار زیادی را تحمل می‌كند و شاید تا پایان امسال از لحاظ طبیعی زنده نماند. زیرا ورود بیش از حد گردشگر به آن باعث از بین رفتن قندیل‌های بسیار و خشك شدن آب آن شده و حركت افراد و سر و صدای آنها نیز عامل اصلی فرسایش این غار چند میلیون ساله است.


خبرگزاری میراث فرهنگی- گروه میراث فرهنگی، نبود مراقبت کافی و عدم حفاظت به موقع از غار کرفتو در استان کردستان، این غار باستانی که بیش از 10 هزار سال قبل محل زندگی انسان بوده را تبدیل به تخته سیاهی برای نوشتن یادگاری کرده است. در حال حاضر اطاق‌های دست‌کند این غار باستانی مملو از یادگاری‌هایی است که با رنگ نوشته شده است. استفاده از رنگ‌های سبز، زرد، سفید، مشکی، قرمز و نوشته‌های به زبان فارسی و انگلیسی که عموما اسامی یادگاری‌ نویس‌ها است بدنه دیوار اطاق‌های این غار باستانی را شکل می‌‌دهد.






خبرگزاری میراث فرهنگی، گردشگری: به گفته كارشناسان؛ استقرار بخش‌هایی از نیروی نظامی و كارخانه شن و ماسه در فاصله بسیار كمی از غار اسپهبد خورشید در مازندران تخریب و ریزش دیواره‌ها و سقف این غار تاریخی دو هزار ساله را سرعت بخشیده است. دوره های نظامی، آموزشی در منطقه دو آب مازندران و وجود میدان تیر در فاصله چهار كیلومتری غار تاریخی اسپهبد، این غار تاریخی را در معرض تهدید جدی قرار داده است؛ این در حالی است كه كارخانه شن و ماسه "خطیر كوه" نیز كه هر روزه اقدام به بارگیری مقادیر متنابهی شن و ماسه از معادن موجود در حاشیه غار اسپهبد می‌كند، خطر رانش زمین را این منطقه را شدت داده است.


آنچه که ذکر شد تنها نمونه کوچکی از آسیب ها و صدماتی است که فقط طی دو سال اخیر بر پیکر غارهای کشور وارد آمده است. در نگاه نخست موضوع رسانه ای بوده اما با بررسی دقیقتر می توان دریافت که تخریب این منابع مستقیم و غیر مستقیم بر اکوسیستمهای کارستی و در نهایت زندگی آدمی تاثیر گذار است. مواردی که در ادامه عنوان می شود فقط توسط کارشناسان و متخصصان قابل تجزیه و تحلیل است و شاید هیچگاه رسانه ای نشود و ابعاد فاجعه برای همگان روشن نباشد.

عوامل تخریبی و منابع آلودگی


شاید به جرات بتوان گفت عمده منابع آلودگی و عوامل تخریبی اکوسیستمهای کارستی، منشا انسانی دارد. هرچند در این میان عوامل طبیعی آلودگی نیز وجود دارند اما در مقام مقایسه، منابع انسانی با توجه به گستردگی، شکل و اثرگذاری آن مهمترین این عوامل ارزیابی می شوند. عوامل ساده ای چون تعویض روغن در حاشیه جاده ها و بزرگراهها تا نمک پاشی جاده ها در زمستان و استفاده از کود و سموم کشاورزی همگی جز عوامل انسانی بشمار می آیند.


برداشت بی رویه آبهای زیرزمینی پیامدهایی چون فرونشست زمین و فروچاله ها Sinkhole را در برخواهد داشت. بهره برداری بیش از حد سبب تغییر شرایط جریانهای هیدرولیکی آبهای زیرزمینی می شود و باعث جاری شدن آبهای آلوده و یا اختلات آبهای شور دریاچه ها و دریاهای مجاور آبخوانهای کارستی بدلیل تخلخل و نفوذ پذیری بالای آنها می شود. عوامل دیگری مانند فعالیتهای توریستی و گردشگری، توسعه مناطق شهری، روستایی و صنعتی، احداث سدها، تخریب جنگلها و مراتع، استخراج معادن، برداشت بی رویه آبهای زیرزمینی، توسعه کشاورزی و... همگی بطور مستقیم و غیر مستقیم موجب تخریب اکوسیستمهای کارستی می شوند. در ادامه این نوشتار ضمن پرداختن به چگونگی تاثیرگذاری این عوامل سعی شده است تا راهکارهای مقابله با آن نیز ارائه شود.

1- فعالیتهای توریستی و گردشگری


توسعه گردشگری در غارها یکی از مهمترین عوامل تخریبی است. احداث ساختمانها و سازها و در داخل، اطراف و یا در بالای غارها و عدم توجه به ظرفیت بازدید از این مکانها طی سالیان گذشته فشار زیادی را بر ژئوبوم این مناطق وارد کرده و تغییرات هیدورولیکی شگرفی را در آنها ایجاد کرده است.


بی توجهی، عدم مطالعه دقیق و بررسیهای همه جانبه در ایجاد ساختمانها، پارکینگها، جاده ها و مسیرهای پیاده روی و دستشویی ها و... در قسمتهای داخلی و خارجی غارها، اثرات بسیار زیانباری را داشته اند. زهکشی غیر اصولی در ساخت و سازهای بیرون غار باعث تغییر مسیر جریان آبهای نفوذی بداخل غارها شده است، استفاده از آسفالت در جاده ها و بتن در سازها سبب کاهش نفوذ پذیری سطوح کارستی و در مواردی غیر قابل نفوذ شدن این سطوح گردیده و باعث شده تا آب تغذیه کننده و شکل دهنده تزئینات داخلی غارها کاهش یافته و یا قطع شود. عبور و مرور در جاده های خارجی و مسیرهای داخلی سبب تراکم قسمتهای زیرین و کاهش تخلخل و در نتیجه نفوذ پذیری می شود. بمنظور جلوگیری از این پدیده بهتر است قسمتهای زیرین این مسیرها توسط گراول زیرسازی شود تا نفوذ پذیری در زیر آن حفظ شود. با ایجاد مسیرهای پل مانند و یا تراورسها کمی بالاتر از سطح زمین توسط شبکه های فلزی مقاوم در برابر پوسیدگی و الوارهای فایبر گلاس که کمترین اترپذیری در مقابل رطوبت را داشته و اثرگذاری ناچیزی هم بر محیط خود دارند از تراکم و تغییر مسیر جریانهای آبی جلوگیری شود. ایجاد شبکهای نفوذی مشبک در کف پارکینگ ها و جاده ها با زهکشی مناسب یکی دیگر از این راه حل هاست.


Co2 ناشی از بازدم گردشگران و بازدید کنندگان غارها می تواند اثرات مخرب محیطی بر روی سازندهای غاری یا اسپلودمها Speleothems داشته باشد. بر اساس تحقیقات انجام شده توسط کرمود (Kermod 1974) در نیوزلند، بالا رفتن دی اکسید کربن تولیدی از بازدم 500 نفر بازدید کننده از غاری در این کشور بصورت روزانه، تعادل شیمیایی تزئینات داخلی غارها را برهم زده و سالانه مقدار 3/0 میلیمتر از ضخامت آنها کاسته و موجب پوسته پوسته شدن سطح کربناتهای کریستالیزه شود. بر اساس مطالعات دیگری که توسط گروس و دراکویچ (Dragovitch & Grose 1990) در غار جنولان Jenolan غلظت Co2 در این غار در حدود 1500ppm می رسد که بین 5/2 تا 4 برابر غلظت طبیعی آن است در حالیکه مقدار Co2 موجود در هوا 320 ppm است و این افزایش مربوط به بازدید کنندگان است.


گرمای ناشی از روشنایی لامپها و گرمای بدن غار نوردان و گردشگران غار نیز از جمله عوامل مخرب و برهم زننده شرایط طبیعی این اکوسیستمهاست. به موجب اندازه گیریهای انجام شده توسط وایلیر وهمکاران (Vilar 1986) این مقدار گرما توسط هر شخص بطور متوسط 82 تا 120 وات است که برابر با گرمای یک لامپ فلورسنت است. ورود یک گروه 100 نفری به غار می تواند در مدت 7 دقیقه، یک درجه سانتی گراد به حرارت غار اضافه کند ضمن اینکه مدت زمانی که لازم است این دما به حالت اولیه خود برگردد حدود 10 دقیقه برآورد شده است (Cigna 1989). بالا رفتن دما در داخل غارها به هر دلیل باعث افزایش میزان تبخیر آب شده بطوریکه در ازای بالا رفتن هر یک درجه دما هوا در داخل غارها، ظرفیت تبخیر آب 8 برابر افزایش می یابد.جامعه گیاهی لامپی، اصلاحی است که در نتیجه رشد و نمو گیاهان،خزه ها و جلبکها در اثر تابش مداوم نور لامپهای روشنایی در دیواره و سقف غارها بوجود می آیند. نفوذ ریشه این جامعه گیاهی و نیز مواد حاصل از فرآیندهای بیولوژیکی آنها مانند آزاد شدن گاز متان و دی اکسید کربن در نتیجه تجزیه بقایای آنها موجب تخریب پوشش طبیعی دیواره و سقف غارها شده و در مواردی به اثار باستانی باقی مانده از انسانهای غار نشین آسیب وارد آورده است.


براساس مطالعاتی که راجگزی و بوشکو (Ragezy & Buczho 1989) بر روی این گیاهان غارزی در غاری در مجارستان انجام داده اند مشخص شد که آهنگ رشد آنها با سطوح صاف لامپ روشنایی نسبت عکس دارد. ذرات ریز معلق مانند هاگ قارچها، گرد و غبار، کرک پارچه ها و لباس بازدیدکنندگان و سلولهای مرده پوست آنها از جمله موادی هستند که بر روی تزئینات داخلی غارها لایه نازکی را تشکیل داده و به عنوان منبع تغذیه باکتریهای بیماریزا و تجزیه کننده در غارها می باشند و در مواردی فساد و تجزیه مواد آلی توسط این باکتریها موجب بوی ناخوشایند در درون غارها می شود. بررسیهای انجام شده در غارهای جنولان Jenolan در نیو ساوت ولز گاهی مقدار این مواد را حدود 2/0 کیلوگرم در هر متر مربع نشان می دهد. بمنظور جلوگیری و کنترل این وقایع، استفاده از محلولهای شستشو کننده و اکسید کننده مانند هیپو کلریت سدیم و واترجتهای قوی بصورت دوره ای در غارها مانع از رشد و گسترش آنها بر روی دیوارها و سقف غارها می شود. استفاده از لامپهای تایمری و لامپهایی با ولتاژ کم ویا لامپهای سرد نیز روند رشد کلنیهای گیاهی را کند می کند. اسلاگمولن (Slamogem 1989).


این روشها تاکنون در هیچ یک از غارهای شناخته شده کشور مانند غار علی صدر، قوری قلعه و کتله خور و... که تردد بسیار بالای گردشگر را تحمل می کنند، تاکنون بکار گرفته نشده است. شدت رشد و نمو خزه ها و جلبکها در علی صدر به عنوان اولین غار آبی شناسایی شده در کشور و دارای سابقه گردشگری بیش از 35 سال، در بعضی نقاط غار بحدی است که تداعی کننده صخره های خزه بسته و جلبکی بیرون غار در مناطق مرطوب است.

2- توسعه مناطق شهری، روستایی و صنعتی


توسعه شهرها و روستا بدنبال خود تولید فاضلابهای شهری وروستایی را در پی دارد ضمن اینکه در مجاورت این شهر و روستاها با توسعه فعالیتهای صنعتی پسابهای صنعتی نیر تولید می شوند در مناطقی که سیستم جمع آوری و تصفیه فاضلاب وجود ندارد این فاضلابها مستقیما وارد چرخه آبهای زیرزمینی شده و در مناطق کارستی بدلیل نفوذ پذیری بالا، اینگونه ضایعات وارد آنها می شود. فاصلابهای شهری ترکیبی از نیترات، فسفاتها، مواد پاکننده، آمونیوم، ترکیبات آلی و مجموعه ای از باکتریها و ویروسها و قارچها و دیگر مواد سمی هستند، فاضلابهای صنعتی نیز حاوی فلزات سنگین مانند کروم، وانادیوم، سرب، نیکل، جیوه و... و همچنین فلزاتی چون مس و روی می‌باشند. فعالیتهای صنعتی و شهری موجب آلودگی هوا شده و بارانهای اسیدی را ایجاد می نماید که اینگونه بارانها باعث انحلال و تخریب سازندهای اهکی کریستالیزه در داخل غارها می شوند. دفن زباله های شهری حاوی انواع ترکیبات آلی و شیمیایی، در مناطق کارستی و نفوذ شیرابه های زباله، امروزه منابع آبهای زیرزمینی در مناطق کارستی را تهدید می کند. نیتراتها و COD به همراه ترکیباتی از آهن و منگنز و سدیم و کلر براحتی داخل آبهای سطحی و زیرزمینی شده و توسط آنها جابجا می شوند. متان، دی اکسید کربن، سولفید هیدروژن و ترکیبات ازت دار نیز از جمله ترکیباتی هستند که طی فرآیندهای فساد و تجزیه از زباله ها بوجود می آیند.


ایجاد شبکه فاضلاب و احداث تصفیه خانه فاضلاب در نقاط شهری و روستایی، تفکیک و بازیافت زباله ها، و دفن زباله در مناطقی با نفوذ پذیری پایین و یا غیر قابل نفوذ از جمله راههایی است که می تواند از آسیب بیشتر جلوگیری کند. ممنوعیت توسعه واحد های صنعتی و شهری در مناطق کارستی، فیلتراسیون مناسب گازهای متصاعد شده از پالایشگاهها و کارخانجات، تصفیه، جمع آوری و ذخیره پسماندهای صنعتی در مخازن غیر قابل نفوذ، و ایجاد سیستم مشاهده ای و اندازه گیری (مونیتورینگ) آبهای زیزمینی از جمله مواردی است که باید در مناطق شهری و صنعتی رعایت شود.

3- احداث سدها


با ایجاد سدها، سطح آبهای زیرزمینی در زمینهای پایین دست سدها افزایش یافته و پس از آبگیری و بالا آمدن سطح آب، ناپیوستگیهایی که تا قبل از آبگیری سد در بالای سطح ایستابی قرارداشته اند به زیر آب رفته و در اثر افزایش جریانهای زیر سطحی تو سعه یافته و این پدیده در سنگهای آهکی، گچی و نمکی که در نزدیکی سطح زمین قرار می گیرند گسترش می بابد و در نهایت فروچاله های انحلالی Solution Sinkholes را سبب می شوند که نمونه هایی از آن را می توان در پایین دست سد کارون 1 در سازند گچساران مشاهده کرد اما خود سد برروی سازند آسماری قرار دارد. آب گل آلوده چشمه های پایین دست سد در فصول پر باران حاکی از وجود ناپیوستگیها در این سازند و شسته شدن مواد رسی و سیلتی توسط این نایپوستگیها ومجاری کارستی است. همچنین نمونه هایی دیگر از این پدیده در پایین دست سد لارمشاهده می شود. در منطقه ای که سد لار قرار دارد اشکال مختلف کارست (سطحی و زیرسطحی) مانند غارهای گل زرد، بورنیک و رودافشان رخنمون دارند. سد لار صرفنظر از مشکلات زمین شناسی مهندسی که در حین ساخت وپس از احداث با آن روبرو بوده است، باعث افزایش سطح آب زیرزمینی درزمینهای پایین دست خود شده است. آبگیری سد در سال 1980 و اشباع لایه های پایین دست آن، موجب افزایش دبی آب چشمه های پایین دست خود ( گلوکاه، هراز و آب اسک ) به میزان 12 مترمکعب در ثانیه گردیده است. همچنین از سال 1983 تراز آب زیرزمینی در منطقه، از 240 متر به 120 متری افزایش یافته است. این شرایط باعث شده است که رخداد فروچاله ها در پایین دست سد شدت یابد و این موضوع؛ سد لار را با خطر روز افزون تخریب مواجه کرده است. در مورادی احداث سد ها در بالا دست غارها باعث شده تا سطح آبهای زیر زمینی در اطراف غارها کاهش یافته و به مرور زمان آبهای ورودی به غار کاهش یافته و خشک شوند.

4- تخریب جنگلها و مراتع


جنگلها و مراتع و بطور کلی پوشش گیاهی همواره بعنوان زهکش طبیعی در سطح و عمق زمین عمل کرده و نگهدارنده خاکها می باشند. پاکتراشی جنگلها و تخریب مراتع و یا آتش سوزیها منجر به از بین رفت پوشش گیاهی و در نتیجه زهکش طبیعی زمین شده و سبب فرسایش خاک و گل آلود شدن چشمه ها در مناطق کارستی می شود. ریشه درختان تا اعماق 30 تا 40 متری نفوذ کرده و از تجزیه مواد آلی برگ، ریشه و ساقه درختان و گیاهان دی اکسید کربن آزاد می شود که این گاز با آبهای ناشی از بارشهای جوی و فرو رو ترکیب شده و اسید کربنیک حاصل از آن می تواند کربنات کلسیم را در خود حل کرده و نقش اساسی در شکل گیری سازندهای کارستی داشته باشد. آسیب رساندن به گیاهان در مناطق کربناته می تواند این روند را متوقف و یا کند سازد، همچنین پوشش گیاهی با توجه به شکل و ترکیب خود باعث نفوذ آب باران بداخل خاک شده و درجه حرارت آنرا در قسمتهای عمقی نیز کنترل می کند، آزاد شدن مواد ارگانیکی توسط این گیاهان و کمپلکسهای اسیدی بهمراه درجه حرارت از جمله فاکتورهای مهم و کنترل کننده در شکل گیری سازندهای کارستی و تزئینات داخل آنها هستند. رویش گیاهان غیر بومی در مناطقی که پوشش گیاهان آنها به هر دلیل از بین رفته است می تواند اثرات مخربی بر غارها داشته باشد. جایگزینی تک گونه ای توسط درختان کاج و یا گونه های درختی مخروطیان باعث بالا رفتن مصرف آب و کاهش نفوذ شده و اسیدیته خاک را افزایش می دهند، این فرآیند سبب متوقف ساختن رشد استالاگمیتها و استالاکتیتها شده و در مواردی نیز باعث انحلال آنها می شود. سال 1930 در یارانگوبیلی Yarrangobly استرالیا جنگلهای اوکالیپتوس جهت کشت درختان کاج غیر بومی پاکتراشی شدند و طی سالها غارهای واقع در زیر این درختان نسبتا خشک ماندند در دهه های بعد با جایگزین آنها توسط گیاهان بومی، سازندهای کارستی دوباره فعال شده و مقدار فرسایش خاک کاهش چشمگیری یافته و دبی چشمه ها بالا رفت.

5- استخراج معادن


سازندهای کربناته، مناطق مناسبی جهت برداشت و استخراج سنگ می باشند. سنگ مرمر، سنگ آهک کارخانه های تولید سیمان و استفاده از آن بعنوان سنگ لاشه، تهدیدی برای اشکال مختلف کارست می باشد. راه سازی در معادن و یا انفجار و برداشتهای نادرست از این ذخایر کربناته می تواند باعث تخریب محیط های کارستی و در نتیجه آسیب به اکوسیستمهای وابسته آن شود. کارخانه های سیمان با توجه به نیاز فراوان به سنگ آهک عموما در نزدیک سازند های کربناته بنا می شوند ضمن آنکه ممکن است در مجاورت این سازندها، کانسارهای فلزی نیز بوجود آمده باشند. فعالیتهای معدنی و صنایع وابسته به آن موجب بارش بارانها اسیدی و تخریب پوشش گیاهی شده و همانطور که در بحث تخریب جنگلها و مراتع عنوان شد چرخه تخریب کارست ادامه می یابد.

6- برداشت بی رویه آبهای زیرزمینی


احداث نیروگاه حرارتی شهید مفتح در 40 کیلومتری شمال غرب همدان و در نزدیکی شهرستان فامنین و برداشت بی رویه آبهای زیرزمینی توسط مجموعه چاههایی که آب مصرفی نیروگاه را تامین می کنند باعث گردیده تا سطح آبهای زیرزمینی در دشت فامنین افت قابل ملاحظه را داشته باشد. در سالهای اخیر و ایجاد پدیده فروچاله های ریزشی Collapsed Sinkholes در نزدیکی روستای همه کسی ودر زمینهای اطراف نیروگاه شدت یافته است. قسمتهای سطحی این دشت را آبرفتهای کواترنر و قسمتهای زیرین را سازندهای کربناته متعلق به ژوراسیک تشکیل داده اند. طی میلیونها سال پدیده فرسایش و انحلال در این سازندهای کربناته،اشکال زیر سطحی کارست را باعث گردیده اند که نمونه بارز این پدیده های کارستی در سطح زمین، غارعلی صدر است که در 50 کیلومتری شمال غرب نیروگاه قرار دارد.ایجاد فروچاله ها در این منطقه در کوتاه مدت با افزایش برداشتهای آبهای زیرزمینی در سازندهای کربناته رابطه مستقیمی داشته و روند افزایشی وایجاد آنها ادامه دارد. کاهش حجم آب در اثر برداشت بی رویه آبهای زیرزمینی و بهم خوردن فشار لیتو استاتیک و هیدوراستاتیک در قسمتهای عمیق و در داخلی حفره های کارستی، عامل اصلی ایجاد اینگونه فروچاله هاست. برداشت بی رویه همچنین موجب افزایش شیب مخروط افت شده و می تواند آبهای آلوده یا شور و با ترکیبی متفاوت را از آبخوانهای مجاور وارد آبخوان مورد بهره برداری نماید.

7- توسعه کشاورزی


توسعه کشاورزی و نیاز روز افزون به محصولات کشاورزی باعث شده است تا استفاده از انواع کودهای شیمیایی و حیوانی و همچنین سموم دفع آفات بعنوان امری بدیهی مورد پذیرش قرار گیرد. مواد آلی موجود در کودهای حیوانی با تجزیه خود دی اکسید کربن خاک را بالا برده و از ترکیب آن با آبها، اسید کربنیک حاصل می شود که می توان در شکل گیری و یا انحلال سازندهای کربناته موثر باشد. نیتروژن و فسفات موجود در کودهای شیمیایی نیز با نفوذ توسط آب در داخل غارها موجب تغذیه و رشد میکروارگانیسمهای غارزی شده و تعادل اکولوژیکی این مکانها را برهم می زد و یا استفاده از سموم دفع آفات موجب از بین رفتن آنها می شود. یکی از راههای کاهش خسارات ناشی از فعالیتهای کشاورزی محدودیت استفاده از این مواد در فصول پر بارش است و بهتر است که در ماههایی از سال استفاده شوند که امکان حمل و نفوذ آنها توسط آب، بداخل سازندهای کارستی به حداقل برسد و یا اینکه در مناطق کارستی استفاده از آنها محدود شود و نیز از موادی استفاده شود که کمترین تاثیر را بر اکوسیستمهای کارستی داشته باشد.

طبقه بندی و ارزش گذاری غارها


مواردی را که امروزه در طبقه بندی غارها اهمیت دارند و به نوعی تعیین کننده ارزش غار از جنبه های مختلف می باشد که عبارتند از (Werbor.etal 1982):


1- خصوصیات زمین شناسی که در ارتباط با زمین شناسی ساختمانی، فسیل شناسی، چینه نگاری و یا کانی شناسی است.


2- مشخصات هیدروژلوژی که نشاندهنده وضعیت جریانهای آبی زیرزمینی و شبکه های ارتباطی و مجاری آن با جریانهای سطحی است.


3- خصوصیات باستانی و فرهنگی غارها، غارها از گذشته های دور مورد استفاده انسان بوده و در دوره ای انسانهای غار نشین از آن بعنوان پناهگاه محل زندگی و یا مکانی جهت نیاش استفاده می کرده است و امروز سیر تکاملی و پیشرفت بشر با بررسی و مطالعه آثار بجای مانده از انسانهای غارنشین تا حدودی روشن شده است و بهمین دلیل باید در حفظ و نگهداری این آثار بهترین روشها انتخاب و بگونه‌ای حفاظت شوند تا از گزند تخریب و آسیب در امان بمانند.


4- خصوصیات بیولوژیکی، غارها همواره به عنوان زیستگاه گونه های مختلفی از جانداران مورد استفاده قرار گرفته تا جائیکه گونه های منحصرفردی را در خود جای می دهند. غارها به سبب ویژگی خاصی که دارند از اکوسیستم بسیار شکننده ای برخوردارند، بهمین علت هرگونه تغییر در شرایط طبیعی آنها می تواند به نابودی موجودات زنده داخل آن منجر شود.


5- مشخصات ژئومورفولوژیکی، غارها را می توان با توجه به شکل و ساختار طبیعی آنها به غارهای آبی و خشک تقسیم بندی کرد که فرآیندهای زمین شناسی در شکل گیری آنها نقش اساسی را داشته و بهمین دلیل سیماهای مختلف، زیبا و دیدنی را بوجود می آورند.


6- موقعیت جغرافیایی، غارها با توجه به وضعیت قرار گیری جغرافیایی که دارند به غارهایی با دسترسی آسان برای عموم ویا غارهایی با دسترسی مشکل برای افراد فنی و غارنوردان حرفه ای تقسیم می شوند. در این حالت قرارگیری نسبت به مراکز شهری و جمعیتی، وضعیت جغرافیایی تعیین کننده است.

نتیجه گیری :

با توجه به آنچه که عنوان شد رعایت مسائل زیر می تواند تا حدوی به نگرانیها در رابطه با تخریب وسیع سازندهای کارستیک و اکوسیستم های وابسته با آن پایان دهد.

- نظارت مستمر و دقیق بر غارها.
- مشخص شدن سازمانها و یا ارگانهای مسئول و تعیین شرح وظایف آنها.
- استفاده از استاندارهای و تجارب بین الملی.
- بالا برد سطح آگاهی عمومی از طریق آموزش نسبت به اهمیت و جایگاه اشکال کارستیک بعنوان ذخیره گاه های زیستی و آب شیرین.
- جلوگیری از ساخت و سازهای بی رویه در داخل و و خارج غارها و در مجاورت مناطقی که غارهای قرار دارند.
- ایجاد سیستم زهکشی مناسب در سطح خارجی و در داخل غارها در هنگام ساخت و ساز.
- استفاده از راهنمای مجرب و کارشناسان خبره در غارهای توریستی.
- کنترل مصرف سموم و کودهای شیمیایی و حیوانی در زمینهای کشاورزی مجاورت غار.
- برداشت متعادل آبهای زیرزمینی از ذخایر کارستی.
- انجام مطالعات جامع تر سد سازی در مناطق کارستی و بررسی اثرات زیست محیطی آن.
- تعیین ظرفیت گردشگران در ایام مختلف سال از غارها و برآورد سالیانه میزان خسارات وارد توسط گردشگران.
- خروج تاسیسات آلوده کننده محیط از غارها و ایجاد دستشویی هایی با مخازن غیر قابل نفوذ و خروج آنها از محیط های کارستی.
- حفاظت و نگهداری و کاشت گونه های گیاهی بومی در سطوح خارجی غار جهت جلوگیری از روند فرسایش خاکها و سطوح بیرونی.
- ایجاد سیستمهای جمع آوری فاضلاب و تصفیه آن در شهرها، روستاها و مناطق صنعتی در نواحی کارستی.
- کنترل منابع انرژی وارده به محیط.
- محدود کردن ورود به غارهایی که دارای اکوسیستم و جانوران در معرض خطر هستند.
- نوردهی مناسب و استفاده از لامپهای با نور سرد.
- استفاده از حفاظ های شیشه ای، کربنی، تورهای پلاستیکی و... در محدوده هایی از غارها که حساسیت بالای برخورداند.
- تمیز کردن و شستشوی دیوارها و سقف غارها با استفاده از آب و مواد شیمیایی سازگار با محیط.
- محدود کردن عملیات معدن کاری در نزدیکی و حاشیه غارها.

تشکر و قدردانی


در خاتمه از دوست ارجمندم جناب آقای روشن امین نیا مسئول محترم سایت غارهای ایران بخاطر در اختیار گذاشتن اطلاعات و عکسهای مربوط به تخریب غارهای ایران و همکاری سایر دوستان در بخش غارنوردی فدراسیون کوهنوردی در ارائه این مقاله بسیار سپاسگزارم.

منابع فارسی :
1- جواندل.ا. 1377، جلو گیری از آلودگی منابع آب کارست، دومین همایش جهانی منابع آب کارست، تهران
2- خانلری، فریدون، 1379، شناخت عوامل موثر درگسترش کارستی شدن سنگهای کربناته، پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه تربیت مدرس، صفحات 210-181
3- قبادی، محمد حسین، 1386، زمین شناسی مهندسی کارست، انتشارات دانشگاه بوعلی سینا همدان.
4- سایت غارهای ایران www.irancaves.com
5- کیلیسون، دیوید. 1386،، ترجمه¬ ولایتی، سعداله.، بهینافر، ابوالفضل، انتشارات سخن گستر
6- نوبهار. ف. کاظمی، ه، 1377، مدیریت حفاظت و کنترل کیفی منابع آب کارست، دومین همایش جهانی منابع آب کارست، تهران
7- نعمتی.ن. 1377، آلودگی آبهای زیرزمینی از طریق زباله دانی ها و جنبه های هیدروژئولوژی، دومین همایش جهانی منابع آب کارست، تهران
8- واسیلوا.دی. 1377، آلودگی نفوذ موثر بارش و تخلخل موثر سنگها در نواحی کارستی، دومین همایش جهانی منابع آب کارست، تهران


References:
9- White, B.W, 1988: Geomorphology and Hydrology of karst Terrain. Oxford university press.
10- Kermode, L.1974: Glowworm Cave, waitomo ,conservation study.NZ Speleological Bulletin 5, 329 44.



نوع مطلب : محافظت از غارها 
دنبالک ها: سایت غارهای ایران 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
Cialis pills
شنبه 18 فروردین 1397 05:44 ب.ظ

Really many of beneficial facts!
acheter du cialis a geneve cialis 200 dollar savings card buy generic cialis free cialis cialis preise schweiz india cialis 100mg cost cialis qualitat cialis 5 mg para diabeticos cialis coupon compare prices cialis uk
Cialis canada
شنبه 4 فروردین 1397 10:37 ب.ظ

This is nicely expressed. .
cialis online holland cialis para que sirve cialis rezeptfrei effetti del cialis what is cialis click here to buy cialis viagra cialis levitra get cheap cialis cialis generic availability cialis daily reviews
Cialis 20 mg
پنجشنبه 2 فروردین 1397 05:42 ب.ظ

Useful facts. With thanks.
click now buy cialis brand look here cialis order on line how does cialis work cialis canadian drugs cialis 5mg prix price cialis best generic cialis at the pharmacy cialis coupons weblink price cialis callus
Free Nintendo
جمعه 24 آذر 1396 04:18 ب.ظ
سلام، من به طور منظم به وبلاگ های شما وارد می شوم. سبک نوشتن شما شوخ طبعی است
آن بالا!
are psychic readings real
سه شنبه 30 آبان 1396 06:36 ب.ظ
این یک افتخار است که شما یک دکمه اهدا ندارید! من قطعا به این وبلاگ فوق العاده اهدا می کنم!

اکنون حدس می زنم که برای نشانه گذاری و اضافه کردن خوراک RSS به حساب Google من تنظیم می شود.

من منتظر به روز رسانی های جدید هستم و این سایت را با گروه فیس بوک به اشتراک می گذارم.
به زودی صحبت می کنیم!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر